خدا،عشق،زندگی

روستای شاهین دژ در یک نگاه مقدمه
شاهين يكي از مرغان شكاري بسيار بزرگ است ؛ چون بالها مي گشايد به سه متر مي رسد؛ پرنده ايست بلند آشيان؛ سبكپر؛ تند نگاه؛ تيز بانك؛ ستبر نوك؛ سهمگين چنگال؛ در شكار خويش؛ از جانوران بزرگ‌تر از خود هم؛ چون گوسفند و بز و آهو روي نگرداند ؛ شاهين بيش از صد سال عمر مي كند در توانايي و شكوه سرآمد پرندگان و از اينرو شاه مرغان است .حمزه اصفهاني در كتاب التنبيه علي حدوث التصحيف ( نسخه خطي ) و الميداني در كتاب السامي في السامي عقاب را به ‹‹ آله ›› گردانيده اند و ابوريحا در التفهيم . حكيم مومن تنكابني در مفردات ادويه نامزد به تحفه المومنين كه در روزگار صفويه تاليف شده مي نويسد : ‹‹ عقاب به فارسي الوه و به تركي قرقاوش گويند ›› و در جاي ديگر مي نويسد ‹ الوه اسم فارسي عقاب است ›› در فرهنگ جهانگيري آمده ‹‹ له با اول مضموم مرغي باشد ذي مخلب كه بر كوههاي بلند آشيانه كند و به غايت قوي و بزرگ بود و آرا آله نيز خوانند و به تاري عقاب گويند.شاهین بعلت جسارتی که دارد گاهی عموماً به عقاب وقوش حمله می‌‌کند با نامهای گوناگون زیستگاهشان در سراسر کره زمین پراکنده است.
شاهین عموماً آشیانه خود را در کوهستانهای بلند و دور افتاده و در غارهای مشرف به پرتگاه‌ها و صخره‌ها بلند می‌‌سازد ولابلای صخره ‌های کوهستانی تخم گذاری می‌‌کند شاهین در پارسی یعنی «از شاه»، مانند آهنین که ریشه اش از آهن می آید. شکار کردن با شاهین با آنکه تاریخ اش به دوره پادشاهی آشور می رسد، بدون شک در دوره ساسانی ورزش شاهان بوده زیرا در دوره اسلامی گسترش یافت.
شکار با شاهین پس از آن به اروپا گسترش پیدا کرد. نام شاهین می تواند از شکار کردن شاه با پرنده شکاری ریشه گرفته باشد.شاهین دژ بیان گر مفهوم قلعه عقاب می‌باشد و تا زمان ساسانیان این منطقه به این نام مزین بوده ‌است. ولی پس از ظهور دین مقدس اسلام و حمله اعراب نام آن به صائین قلعه تغییر یافت .
نام این شهر در رژیم شاهنشاهی پهلوی که تازه تشکیل شده بود به صائین دژ تغییر پیدا کرد و این نام به دشت کوچکی که شهر درآن قرار دارد محدود شده بود در حالی که در تاریخ این نام برای منطقه شمال تکاب و جنوب هشترود و قره اغاج و شهرستان شاهین دژ را شامل می شد. نام رسمی این شهر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی همان شاهین دژ شهرت ساسانی خود را بازیافت . در گویش محلی به آن صایَن قلاع و شاهَن دژ و شاهان دژ گفته می شود.شهرستان شاهین‌ دژ مرکز شهرنام رسمی:شاهین‌دژکشور:ایران استان:آذربایجان غربینام محلی:شاهان‌دژ-سان‌قالا-ساین‌قلانام‌های قدیمی:صائین‌قلعه-صائین‌دژجمعیت:۸۹٬۳۵۶ زبان‌های گفتاری:ترکی-چهاردولی-کردیمذهب:اسلام(شیعه-سنّی)ارتفاع از سطح دریا:۱۴۰۶ مترپیش‌شماره تلفنی:۰۴۸۲  جغرافیا شاهین دژ یکی از ۱۴ شهرستان استان آذر بایجان غربی  است که در قسمت جنوب شرقی این استان قرار دارد. مرکز این شهرستان شهر شاهین دژ می‌باشد. شهرستان شاهین‌دژ از سمت شمال به استان آذر بایجان شرقی از سمت جنوب به استان کردستان ، از سمت جنوب غرب به شهرستان بوکان، از سمت شمال غرب به شهرستان میاندوآب و از سمت شرق به شهرستان تکاب محدود می‌گردد.آخرین آمار قبل از تبدیل به شهرستان، در روزگاران گذشته بخش شاهین دژ یکی از بخش‌های شهرستان مراغه بود و در فاصله مستقیم ۸۵ کیلو متری جنوب شرق مراغه قرار گرفته و از شمال به دهستان آجرلو و دهستان چهاردولی از جنوب به شهرستان سقز از شرق به دهستان احمدآباد و دهستان تکاب از غرب به بخش بوکان محدود می‌گشت. بخش شاهین دژ از دو دهستان به نام دهستان حومه و دهستان گوی آقاج و ۸۱ آبادی بزرگ و کوچک تشکیل و تعداد کل جمعیت با روستا ۱۸،۴۴۰ و روستاهای مهم آن، هاچه سو،هولا سو ، قوز لو، محودآباد و غیره بود.پس از برقراری حکومت مشروطه در ایران طبق قانون مخصوصی که در سال ۱۲۸۵ شمسی (۱۳۲۵ قمری) به نام قانون تشکیل ایالات و ولایات به تصویب مجلس شورا رسید، و آذربایجان یکی از ۴ ایالت کشور محسوب شد. در سال ۱۳۱۶ شمسی کشور ایران مرکب از ۱۰ استان بود و ایالت آذربایجان به دو استان غربی و شرقی تقسیم شد. و شهرستان شاهین دژ از این تاریخ جزو استان آذربایجان غربی شد.
آب وهوا : آب و هوای شهرستان شاهین دژ سرد نسبتا خشک و معتدل بوده بیشترین درجه حرارت در تابستان ها 36 درجه بالای صفر وکمترین آن در زمستان 15 درجه زیر صفر می باشد. میزان بارندگی سالانه بطور متوسط 331 میلی متر است . وسعت  و جمعیت  شاهین دژدر سال ۱۳۸۱ وسعت شهرستان شاهین دژ در حدود ۲۸۳۹ کیلومتر مربع بوده و در حدود ۶٫۷ درصد از کل مساحت استان را به خود اختصاص داده بود. جمعیت شهرستان شاهین‌دژ در طبق سرشماری سال ۱۳۸۱ حدود ۱۰۴٬۸۱۴ نفر برآورد گردیده‌است که معادل ۷٫۳ درصد جمعیت استان می‌باشد. ۶، ۳۱ درصد جمعیت شهرنشین و ۴٫۶۸ درصد در مناطق روستایی ساکن می‌باشند در این سرشماری این شهرستان شامل یک نقطه شهری، دو بخش، هفت دهستان و ۲۰۹ آبادی با سکنه و ۲۰ آبادی خالی از سکنه بود.جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ برابر با ۸۹٬۳۵۶ نفر بوده‌است که از این تعداد ۴۳۹۱۳ نفر آنان مرد و ۴۵۴۴۳ نفر آنان زن بوده‌اند. با اینکه در این آمار دو دهستان آجرلوی غربی ۲۴ روستا و آجرلوی شرقی ۲۷ روستا و ۶ روستای دهستان کشاورز، که در مجموع ۵۷ روستا از بخش کشاورز شهرستان شاهین دژ جدا شده و به شهرستان میاندوآب پیوسته‌است. شهرستان شاهین دژ اکنون شامل سه نقطه شهری، دو بخش، پنج دهستان است و مساحت این شهرستان برابر ۲۱۴۴ کیلو متر مربع و ۱۷۵ روستا که ۱۳ تای آن خالی از سکنه‌است.جمعیت شهرستان شاهین دژ در سال ۱۳۸۹، برابر با ۹۵۶۶۳ نفر بوده است که از این تعداد، ۴۹۴۹۳ نفر شهرنشین و ۴۶۱۷۰ ساکن روستا می‌باشند. تقسیمات کشوری
تقسیمات کشوری این شهرستان، بنابرآنچه در نتایج آمارگیری سرشماری سال ۱۳۸۵ کل کشور آمده‌است، بر حسب بخش، شهر، دهستان و روستا به شرح زیر است:
بخش‌ها :بخش مرکزی   و بخش کشاورز  
شهرها : شهر شاهین دژ و شهر محمود آباد و شهر کشاورز
دهستان‌ها : دهستان‌های بخش مرکزی،دهستان صفا خانه ، دهستان محمودآباد، دهستان هولاسو  ، دهستان‌های بخش کشاور ، دهستان چهاردولی ، دهستان کشاورزمردم و زبانزبان اصلی ساکنین ترکی آذربایجانی  بوده که اغلب جمعیت شهرستان را تشکیل می‌دهد و مردمان این شهر دارای مذهب شیعه و سنی می‌باشند. در مناطق کردنشین این شهرستان و روستاهای تابعه طوایف مختلفی زندگی می‌کنند که به لهجه‌های محلی طوایف صحبت می‌کنند از جمله :چهاردولی  ، ظفرانلویی ، موصلانی، شریبانی، آجرلویی و هشترودی را می‌توان نام برد. در بعضی از نقاط گوناگون شهرستان، لکی نیز رایج می‌باشد. گویش‌ها را طوایف زاخورانی از ایل ظفرانلویی ، چهاردولی ، موصولانی (موصلانلو،جلالی ها )، هشترودی (هشترویی،قره داغلی )، شاهسون (شاهسوان، شایسوان) قیچلی‌ها (به معنی پادارها) قرچی‌ها (یا قورچی به معنی ترکشدارها) شریبانی، آجرلویی و غیره تشکیل می‌دهند. این طوایف در گذشته ایل افشارو ایل شاهسون را تشکیل می‌دادند. هم اکنون ایل زعفرانلو و ایل سادات به زندگی عشایری ادامه می‌دهند. این شهرستان دارای منطقه مناسب برای زندگی عشایری است و از گذشته مورد توجه بوده‌است چون شرق این شهرستان ییلاق و غرب شهرستان قشلاق است. شهر شاهین دژ در منطقه قشلاق و در دشتی به همین نام قرار دارد که تابستان نسبتاً گرمی نسبت به دیگر شهرهای استان دارد. در غرب شهرستان به علت قرار گرفتن در کنار زرینه رود و دیگر رودها و دشت‌های مناسب مردم به شغل کشاورزی مشغولند. مناطق پرجمعیت شهرستان در سرشماری سال ۱۳۸۵ رتبه نام مکان نام دهستان جمعیت کل تعداد خانوار ۱ شهر شاهین دژ - ۳۴۲۰۴ نفر ۸۶۷۱ ۲ شهر محمودآباد - ۵۸۱۷ نفر ۱۵۰۷ ۳ شهر کشاورز - ۳۵۳۸ نفر ۹۴۰ ۴ قوزلوی افشار صفاخانه ۱۷۵۷ نفر ۳۳۶ ۵ احمداباد کشاورز ۱۷۱۷ نفر ۴۰۵ ۶ هاچاسو هولاسو ۱۵۲۲ نفر ۳۹۹ ۷ هولاسو هولاسو ۱۵۲۱ نفر ۴۱۱ ۸ صفاخانه صفاخانه ۱۳۵۶ نفر ۲۶۶ ۹ قازان لو كشاور ۸۴۸ نفر ۱۷۷ ۱۰ اق تپه محمودآباد ۸۴۱ نفر ۱۸۲ ۱۱ قبان كندی كشاور ۸۳۵ نفر ۱۸۱ ۱۲ حاجی اباد محمودآباد ۸۰۸ نفر ۱۶۶ ۱۳ نجار كشاورز ۸۰۱ نفر ۲۰۲ ۱۴ قره قویونلو كشاورز ۷۹۱ نفر ۱۶۴ ۱۵ اغچه مسجد كشاورز ۷۸۸ نفر ۱۹۰ ۱۶ تزخراب كشاورز ۷۷۵ نفر ۱۵۹ ۱۷ ینگی اباد محمودآباد ۷۷۴ نفر ۱۸۲ ۱۸ مامالو هولاسو ۷۶۹ نفر ۱۷۳ ۱۹ چپلوجه كشاورز ۷۳۹ نفر ۱۵۹ ۲۰ اقبال كشاورز ۷۱۳ نفر ۱۵۷ ۲۱ ظاهركندی چهاردولی ۷۰۳ نفر ۱۳۸ ۲۲ خلوت محمودآباد ۷۰۳ نفر ۱۶۲ ۲۳ گوزل بلاغ صفاخانه ۶۶۷ نفر ۱۳۶ ۲۴ صورین چهاردولی ۶۵۷ نفر ۱۴۶
 دین و فرهنگ و آداب و رسوم کلی شاهین‌دژ سرزمینی است که گروهای اجتماعی متنوع با آداب و رسوم و عقاید متفاوتی در آن سکنی گزیده‌اند از قبایل چادرنشین، عشایر، و روستائیان حافظ سنت‌ها و عادات دیرین گرفته تا شهر نشینان و اقلیت‌های مذهبی و نژادی مانند (زرتشتیان،ارامنه ،کرد و ترک) هر یک فرهنگ مخصوص به خود را دارند. از کل جمعیت شهرستان ۸۹٫۹۹ درصد را مسلمانان و بقیه یعنی ۰٫۰۳ درصد زرتشتی و ۰٫۰۸ درصد را سایر ادیان (کلیمی، مسیحی و...) تشکیل می‌دهد.
شاهین دژ سرزمینی است که گروهای اجتماعی متنوع با آداب و رسوم و عقاید متفاوتی در آن سکنی گزیده اند از قبایل چادرنشین (عشایر ، قره چی ) و روستائیان حافظ سنت ها و عادات دیرین گرفته تا شهر نشینان و اقلیت های مذهبی و نژادی (( مانند زرتشتیان ، ارامنه،کرد و ترک)) هر یک فرهنگ مخصوص به خود را دارند.ایلات ، عشایر ، روستائیان و طبقات پایین شهر فرهنگ نوین را به آسانی قبول نمی کنند و در حفظ رسوم و اعتقادات دیرین خویش اصرار دارند از آنجائیکه شهرستان شاهین دژ دارای چند نوع نژاد می باشد بی شک هر نژادی فرهنگ خاص خود را دارند.با چشم انداز کلی آداب و رسوم شهرستان را به صورت زیر بررسی و تعریف می کنیم:
1. آداب و رسوم زندگی فردی
2. آداب و رسوم مربوط به زندگی جمعی
3. اعتقادات، اوهام و خرافات عامه4. آداب و رسوم ایلات و عشایر
برای شاهین دژاز لحاظ آداب ورسوم نمی توان صفت مشخصه ای عنوان نمود و عامل آن وجود خرده فرهنگ های مختلف است که یکی از عوامل موثر و ریشه ای در تعیین محدوده محلات شهر نیز همین عامل فرهنگی و اجتماعی می باشد که تبلوری از تنوع فرهنگ در یک جامعه شهری است که این تنوع در بر گیرنده زبان مذهب قومیت ,آداب و رسوم وسنت وسایر شاخصهای اجتماعی و فرهنگی است که در اجتماعات شهری ایران به وفور یافت می شود و به گفته جامعه شناسان سر شناس جهان ایران تنها امپراتوری فرهنگی باقی مانده در جهان است که از اجتماعات و فرهنگ های متنوع ومتفاوت برخوردار است وچنان وابستگی واتحاد عمیق ما بین این خرده فرهنگ ها موجود است که غیر قابل گسستن هستند.ایل های مختلف موجود در شاهین دژ شامل ایل های چهاردولی , آذری ,  ترک آجر لویی, ترک هشترودی , ترک قیچیلی,  زعفرانلویی , موصولانی, کردی ,    سربیانی می باشد که تجمع آنها در سطح شهر حاکی از آداب ورسوم متفاوت بوده و در واقع فرهنگ این شهر به عنوان نقطه تلاقی این خرده فرهنگ ها ی مختلف می باشد .بنابراین آداب و رسوم خاص و اصیل خود شهر تا حدودی دستخوش تغییرات بوده  است.تاریخ شاهین دژنام اصلی و قدیمی شاهین دژ در زمان اورارتویی‌ها بر اساس مستندات اوکانی و بعدها ساناکا بوده در زمان ساسانی به دلیل موقعیت جغرافیای خواص و طبیعی که مانند دژ طبیعی بود به شاهان دژ (شاه=بزرگان+دژ) نام گذاری شد. البته امروزه برخی از مورخان اعتقاد دارند که نام شاهیندز در قدیم (صاین قالا) بوده است ولی پس از مدتی به دلیل رشادتهای فرزندان ان سرزمین در مبارزه با ظلم و جور به شاهین دژ تغییر نام داد و با ورود اسلام به ایر ان صائین قلعه معروف شد، صائین قلعه از ترکیب دو کلمه صائین و قلعه می‌باشد. صائین به معنی شأن، شوکت و بزرگی و معرب کلمه شاهین (عقاب) می‌باشد در لغت به معنای نگهبان و نگهدارنده، (سایین در زبان ترکی به معنای پاک و منزه و بزرگ می‌باشد.) و قلعه نیز به معنی دژ یا دز است. و این نام گذاری به این دلیل بوده‌است که قبل از اسلام بسیاری از بزرگان دین زرتشت برای زیارت و نیایش به آتشکده آذرگشسب واقع در تخت سلیمان می‌رفتند، پس از طی مسافتی طولانی برای خستگی راه دنبال استراحتگاهی خنک و مناسب بودند، که به زیارتگاه (آتشکده) نیز نزدیک باشد. از این رو در محل کنونی شاهین دژ یعنی در ۳۰ کیلومتری غرب آتشکده بنایی ساختند که به مرور زمان تبدیل به شهر شد. و شاهین را نماد نگهبان برای قلعه (دژ) قراردادند. همچنین در شمال شهرستان صخره‌هایی مرتفع مشهور به هلانه دال (لانه عقاب) معروفند وجود دارد. انتساب نامهای اوکانی (به معنی محل چشمه آب= اوگان سراب) و ساناکا (به معنی سینه، صحنه) به شاهین دژ (صائین‌دژ= به مغولی یعنی دژ نیک) درست نمی‌نماید. بارتولد می‌گوید این قریه در سابق قهود نام داشت. به نظر می‌رسد قهود از ریشه کایویت یا کهویت اوستایی (که وز کردی) یعنی شایسته و درخشان و شاداب باشد که با نام شایین دژ (دژ شایسته) و شکل مغولی آن صائین‌دژ (دژ نیک) همخوانی دارد.شاهین دژ بیان گر مفهوم قلعه عقاب می‌باشد و تا زمان ساسانیان این منطقه به این نام مزین بوده‌است. ولی پس از ظهور دین مقدس اسلام و حمله اعراب نام آن به صائین قلعه تغییر یافت. نام این شهر در رژیم شاهنشاهی پهلوی که تازه تشکیل شده بود به صائین دژ تغییر پیدا کرددر اواخر دوره پهلوی به شاهین دژ تغییر نام یافت و این نام به دشت کوچکی که شهر درآن قرار دارد محدود شده بود در حالی که در تاریخ این نام برای منطقه شمال تکاب و جنوب هشترود و قره اغاج و شهرستان شاهین دژ را شامل می‌شد. نام رسمی این شهر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ابتدا صائین قلعه شد سپس صائیندژ و در سال ۱۳۷۰ به شاهیندژ تغییر نام پیدا کرد (که در حال حاضر به اسم شاهین دژمشهور می‌باشد) همان شاهین دژ شهرت ساسانی خود را بازیافت. در گویش محلی به آن سایین قالا و شاهَن دژ و شاهان دژ گفته می‌شود.
شاهين دژ در ادوار قبل از اسلام :
  شاهين دژ مركب از دو كلمه (شاهين – دژ) كه شاهين نام پرنده اي شكاري است و نيز نام يكي از جوانان مغول و كلمه (دژ) به معني قلعه مي باشد و همچنين صائين دژ در كتب لغت به معني نگاهدارنده و نگهبان است و اما قدمت شهري بطور كلي سند معتبري كه بازگوكننده تاريخ دقيق بناي شهر باشد در نيست . قدر مسلم اينكه قصبه بزرگ (شاهين دژ) در ادوار قلبي نيز سابقه سكونت داشته است كه كتب مدرني درباره محدوده شهر از گذشته هاي دور در دست نيست ولي با يك نگاه اجمالي به او و اطرافش و نيز روستاهاي همجوار نشانه هاي از آثار باستاني و تريخي بچشم مي خورد و وجود دو تپه در وسط شهر و چشمه هاي قديمي و سنگ نبشه هاي روستاي عقربلو و آثار بسيار ارزشمند منطقه تكاب آيت از قدمت داشتن اين شهر است تپه هاي باستاني وسط شهر با آثار باستاني ارزشمند ما را به يكرنگي زيستي اقوام ساكن دراين منطقه هدايت مي كند .اولين سند معتبري كه در اطراف دو آب پيدا شده است به زبان اورارتوئي بوده كه حكايت از سكونت اين قوم در منطقه دارد . قوم اوراتو از اقوام بومي كوهستاني قفقاز بودند كه در قرن نهم ق . م در آسياي صغير و قفقاز حكومت قدري تشكيل دادند وحمايت و سلطه خود را تا مغرب و شمال ايران بسط داده و كوه آرارات ماخوذ از نام اين قوم است كه در زبان تركي آخري داغ ، و در برخي منابع آنرا كوه نوح و در اعراب جوي و ارمنيان آن را ماسيس خوانده اند . قلمرو مردم اورارتو در شمال و جنوب سرزمينها تا بين گوگچه و اورميه بود درياچه وان در تركيه امروزي ميان كشور اورارتو قرار داشت اين قوم دائماً با آشوريان درحال جنگ و ستيز بودند ومنطقه مياندوآب و به تبع آن منطقه شاهين دژ جزء منطقه اورارتوبوده است .ولاديمر منورسكي شرق شناس معاصر روس عقيده دارد در جنوب درياچه اروميه غير هند اروپايي ، مانند الابريان (Allbria)  و خارخار (khar khar)  و الپي (Allpi)   و… روس در جنوب غربي آن براي نخستين بار در سال 844 ق . م به بعد به كشوري اشاره مي كند به نام پارسوا (Parasova)  كه بعنوان قديمي ترين مرحله پيدايش پارسيان به شمار ميرود و در جنوب شرق پارسوا از سال 836 ق .م به بعد از ماتايي ها يا ما اها نام برده است . سپس در حدود سالهاي 830 – 858 پيش از ميلاد از ملتي مبهم به مانتايي يا مني بعنوان همسايه چسبيده به مرز شرقي پارسوا نام برده مي شود منطقه شاهيندژ در قرن نهم قبل از ميلاد جزئي از منطقه بزرگ ماننا محسوب مي شد ، آقاي اسماعيل ديباج نويسنده راهنماي آثار تاريخي آذربايجان عقيده دارد كه نهصد سال قبل از ميلاد مسيح و پيش از ورود آريايي ها به ايران در كوهستانهاي جنوب درياچه اروميه درمناطقي كه امروز موسوم به اشنويه ، نقده ، مهاباد و شاهين دژ  (صائين قلعه) مي باشد وبه واسطه آب رودخانه هاي سيمينه رود و زرينه رود (جغتو) و قادر چاي كه فعل حال از وسط شهرستان مهاباد مي گذرد و ازكوههاي قنديل سرچشمه مي گيرد و رودخانه گدار كه از كوههاي اشنويه سرازير شده و از وسط شهر محمديار گذشته ، مشرب مي باشد طوايفي مسكن داشته اند به نام مانهايا منائيها كه مركز حكومت آنها به عقيده بعضي از مورخيت شهر مستا واقع در شمال غربي مياندوآب فعلي بوده كه امروزه به غير از تلهاي خاك از آن چيزي باقي نمانده است . در منطقه سكونت مانتا اقوامي به نام (مين ني) زندگي مي كردند كه آشوريها دركتبه هاي خود از مردماني به همين نام اشاره كرده اند ، اين مردم همان ساكنان اوليه منطقه شاهين دژ بوده اند كهنام اين قوم در تورات مني و در تاريخ هردوت منايي آمده است . به روايت تاريخ عصري آذربايجان در سال 829 ق .م اوالكي سردار آشوري به آذربايجان فعلي حمله ور شد وخاك مانناي را را در جنوب درياچه اروميه و پارسوا واقع در مغرب آن رافتح كرد وشمسي اداد پنجمين پادشاه آشوري ظهور خصم جديدي ( منطقه اي بين آشور و پارسوا ) را نتوانست تحمل كند واز اين رو به آن نواحي حمله كرد و ولايات مانتايي وپارسوا را گرفت و در ناحيه مسو و گزيل بندا را كه ظاهراً در اطراف رودخانه جغتو واقع بودند متصرف شد سارگن دوم ديگر پادشاه آشوري در سال 723 ق .م با قوم فلسطين جنگ نمود و مردم بني اسرائيل را اسير كرد و تعدادي از اسراء را به شهرهاي ماد فرستاد . شايد سكونت هموطنان كليمي در آذربايجان را از همان زمان آغاز شده باشد چون سند قطعي در اين باره بدست نيامده بنابراين نمي توان با قاطعيت در اين مورد اظهار نظر كرد اما سكونت طولاني اين قوم در اين ناحيه يعني در شهرهاي مياندوآب ، صائين دژ ، تكاب ، مهاباد ، اروميه ، نقده و ساير مناطق آباد استان آذربايجان غربي بيانگر گوشه اي از اين واقعيات تاريخي است . بعد از چندي همين پادشاه آشور با مردم مانتا جنگ كرد وتك تك شهرهاي قوم ماناي را بتصرف خود در آورد و رئيس و پادشاه قوم مانا به نام دياكو را دستگير و به شامات فرستاد اين جنگ در سال 715 ق.م اتفاق افتاد به گفته آشوريها مردم ماننا با آنان قرابت داشته اند . سالنامهاي آشوري مي نويسد كه پادشاهان آشورها بارها در دره جغتو با دشمنان به جنگ و ستيز برخاستند و اين جنگها زماني اتفاق افتاده است كه آشور درزمان شلمنصر نواحي شرق اش دوباره استقلال خود را باز يافتند و نيروهاي پادشاه جديد شمسي اداد پنجم ( 812-825 ) به جهت عدم تحمل وجود پادشاهي و حكمراني جديد درجنوب غرب درياچه اروميه ( هالديا) به سوي ماناي وپارسوا و نيز مسو ، گيزبدبوند و سرزمينهائي كه احتمالا در دره جغتو از ريزا به هاي در ياچه اروميه نهاده بودند پيشروي كردند اين نيروها در اين ناحيه با يك ايراني به نام پيري شاته كه پادشاه اين ناحيه بود برخورد كردند .به نگارش تواريخ معتبر دو لشگركشي به قصد سركوبي ماناي در عصر شمسي صورت پذيرفت اين حملات اثرات بدست نداده زيرا دولت هانديا به اندازه كافي قدرتمند بود شاه منوئاش پارسوا را به تصرف در آورد و فرمانروايان آشور پيوسته از نفوذ و قدرت ماننادر هماسايگي خود بيمناك بودند و براي خنثي كردن اقتدار مانا در منطقه دست به اقدامات سياسي و سوق الجيشي زدند يعني گاهي از در مصالحه با اين حكومت در آمدند و گاهي نيز با قوه قهريه براي جلوگيري از نفوذ پادشاهي ماننا استفاده نمودند با كمي دقت روشن خواهد شد كه دولت ماننا در كوران كشمش دو دولت ماننا به جهت مصلحت گاهي به آشور متمايل و زماني جانب او را ارتورا بگيرد . در سال 717 ق . م ايرانزو پادشاه ماننا كه متحد آشور بود در گذشت و پسرش آزا جاي او را گرفت و سياست پدر ادامه داد اما رقباي اودر ساير ايالات مانا به اين سياست مخالف بودند كه نهايت به تحريك روساس اول شاه اوراتو بر آزا شوريدند و او را به قتل رساندند سپس اوكلوسونوپسر ديگر ايرانزورا به سلطنت انتخاب كردند كه پس از لشكر كشي سارگن به منطقه اكلوسونو به حضور رسيده و اظهار اطاعت كرد كه در همين زمان خبر رسيد كه متاقي شاه زيكبر تو نيز در حدود مراغه امروزي موضع گرفته بود همين وضع سارگن را بر آن داشت تا دست به مانور بزند و براي گمراه كردن دشمن تغيير جهت بدهد در تعقيب اين نقشه بود كه در خلاف جهت جريان تاتائو و سيمينه رود و در دره آن بالا رفت و از حدود بوكان تا حوالي تخت سليمان پيشروي كرد و بعد از تهيه و تدارك آذوقه و مهمات لازم به شاهين دژ كه آن زمان آئوكانه ناميده مي شد و رفت و آنگاه يازده شهر مستحكم دردره حاصلخيز جغتو را در نورديد ودستخوش تاراج كرد اگر چه در اين لشكر كشي سارگن درياچه اروميه را دور زد اما قلمرو پايدار و قابل اعتماد مانا دردره جغاتو و در حاشيه اين رود پر بركت از مسير سقز تا كرانهاي جنوب و شرق درياچه اروميه محدود است كه معرف تمدن پايدار مانائي در جهان امروزي است .
شاهين دژ در دوران اسلامي :
در قرن نخست هجري كه فتوحات بزرگ اسلامي آغاز گرديد بلاد آذربايجان يكي پس از ديگري بدست سپاه اسلام گشوده شد و بنا  به اظهارات عده اي از مشايخ موصل اروميه نيز ار فتوحات موصل است كه آنرا عتبه بن فرقد فتح كرد و خراج آن سالهاي براي موصل بود . . در عهدنامه هاي سالهاي آغازين اسلام در ناحيه آذربايجان نام شهر شيز ( تخت سليمان امروزي) بيشتر ديده مي شود در اين صورت مي توان اذعان اشت كه منطقه شاهين دژ نيز مصون نبوده است اعراب پس از تصرف شهرها مردم را به دين حنيف اسلام دعوت مي كردند و چنانكه اهالي شهرها از پذيرفتن اسلام خود داري مي كردند با پرداختن جزيه يا ماليات سرانه از تعرض مصون بودند و از احكام محلي امان نامه دريافت مي كردند . دريافت كنندگان جزيه متعهد بودند كه كسي را از مردم آذربايجان نكشند و اسير نكنند وآتشكده ها را ويران نسازند مردم شيز را رقص و انجام آئينهاي مذهبي در جشنها بازندارند . عبيداله بن احمد خرداد به از علماي معروف ايران دردوره خلفاي عباسي در كتاب خود شهرها و روستاهاي آذربايجان را چنين آورده است ، مراغه ، ميانج ، اردبيل ، ورشان ، سسر ، برزه ، سابرخاست ، تبريز ، خوي ، كوره ، موقان ، اروميه ، سلماس ، برزنده ، جنزه ، جابروان ، نريز ، شيز ( تخت جمشيد) .  پس از قرنها گمنامي دردوره استيلاي قوم بر آذربايجان مراغه به مقر فرماندهي حكمراني و فرمانرواي غاصب مغول انتخاب گرديد از اين زمان به بعد بيشتر از هر زمان ديگر واژه ها و كلمات مغولي در اطراف شهر شنيده مي شود و آباديها با كلمات مغولي نام گذري مي شوند فرهنگ و زبان قوم غاصب فتنه گر به حيات اجتماعي مردم وارد مي گردد . جغاتو يا جغتو و تاتائو بزرگترين رودخانه هاي منطقه بر سر زبانها مي افتد و عده اي را عقيده بر اين است كه جغاتو و تاتائو به نام دو نفر از سرداران مغول كه ضمنا نام طايفه آنها نيز بوده نام گذاري شده است . جغتو نامي است كه مغول به هر دليل بر آن گذارده ولي معلوم مي شود كه نام ديگري براي اين رودخانه وجود داشته است كه ورانرود نام داشته است . چنانكه اسقف يبلاها به اين مطلب اشاره مستقيم دارد . گفته مي شود مسعودي ورانرود و شيز را يكجا ذكر كرده است يعني ناحيه شيز و حوزه ورانرود يا همان ناحيه وسيعي كه به گفته ياقوت حموي اروميه نصبه آن بوده است ، پس از آنجا كه مغول در نقاط مختلف آذربايجان ديده مي شد واژه هاي تركي ومغولي و منطقه پراكنده و پذيرفته مي گردد . نام تركي دهات و رودخانه و مزارع و كوهها خود سند معتبر اين دعا است مثلاً محمود جيق ، قره تپه ، داشكسن ، بي بي كندي ، جغتو و دهها نمونه ديگر از اين قبيل اسامي را در فرهنگ آباديهاي آذربايجان به چشم مي خورد اگر چه اقوام ترك زبان در زمان سلجوقان يعني قبل از مغول در آذربايجان و خصوصاً منطقه شاهين دژ كمك كرده است  . البته قبل از آمدن الب ارسلان به آذربايجان در سال 456 قمري و دست يابي او به شهرها نقاط حساس بلاد آذربايجان به دست امراي ترك دارده مي شد و اين است خود عامل مؤثري در ترويج اسامي تركي اين ديار است . يكي ديگر از عدل تغيير نام دهات و قصبات اين است كه تركان سلجوقي به حكم چادر نشيني و گله داري ابتدا در مراتع و چراگاهها مجاور سكونت مي كردند ، و از اين رو با مردم روستاها بسيار نزديك و پيوسته در ارتباط بودند بين ارتباط دايمي به تدريج به ريشه فرهنگ و روستاها بسيار نزديك و پيوسته درارتباط بودند بين ارتباط دايمي به تدريج به ريشه فرهنگ و روستاها راه يافت . بعد از استيلاي مغول به آذربايجان تمام بدبختي ها براي مردم ايران بويژه مردم آذربايجان به ارمغان آورد و خرابيها را مجب گرديد . نمي توان ترديد كرد پس از فروكش كردن طوفان حمله مغول و پايان قتل عام مردم شهرها و روستاها در دوره ايلخانان بخصوص پس از فتح بغداد به دست هولاكو  امنيت ونظم درشهرها برقرار گرديد .شاهين دژ درزمان مغول آباد و پر رونق بود وامراء و فرمانروايان مغول به اين منطقه تردد داشتند و يكي روستاهاي شاهين دژ به نام هولاسو تفرجگاه امراء محسوب مي شد . 
شاهين دژ در دوره قبل و بعد از افشاريه
         از سال 1142 هـ . ق آذربايجان به اشغال نيروهاي نظامي دولت عثماني درآمده بود و تيمور پاشا حاكم عثماني درتبريز اقامت داشت دراين زمان نادر قلي سردار فداكار وطن كه بعداً به سلطنت رسيد از سال 1148 هـ .ق 1160 هـ .ق رسماً پادشاهاي كرد و در اوج اقتدار براي نجات كشور و بير ون راندن اجانب و حفظ تماميت ارضي  مملكت از شهري به شهر ديگر در حاللشكر كشي و دفع تجاوز دشمنان بويژه حسين پاشا سردار عثماني بود . نادر شاه بعد از فتوحات اوليه و تسخير همدان و پاك سازي آن خطه از وجود بيگانگان در راه بازگشت از راه سنندج خبردار شد كه تيمور پاشا حاكم عثماني تبريز و عليرضا پاشا حكمران مكري و ديگر همدستان عرصه را خالي و مناسب ديده اند كه پس از تسخير قسمتي از آذربايجان و استقرار در شهرهاي معتبر از قلعه مياندوآب و مراغه به تاخت و تاز در آن نواحي مشغولند . لذا از عزيمت به كرمانشاه منصرف و در اوايل محرم 1143 هـ . ق از راه كردستان ابتدا وارد يكي از روستاهاي صائين قلعه به نام صفاخانه سپس وارد شهر و براي چند روز اردو زد و پس از شناسايي موقعيت دشمن يعني پاشاي عثماني در مياندوآب كه در آن زمان مركز فرماندهي قواي عثماني بود حمله ور شد كه پس از مختصر مقاومتي دركنار رودخانه جغتو چون از قدرت قواي او اطلاع حاصل نمودند فرار را ترجيح دادند و سربازان نادر شاه قواي شكست خورده عثماني را تا اشنويه نزديك مرز ايران عثماني تعقيب نموده و عده كثيري از آنها را به قتل رساندند . بدين ترتيب در اثر پيروزي قسمت عمده آذربايجان از تسلط قواي خارجي آزاد و مناطق مياندوآب ، مراغه ، مهاباد ، آذرشهر به ايران بازگشت   نادر شاه در سال 1158 هـ . ق پس از بازگشت از جنگ موصل با دولت عثماني از در مصالحه درآمد موقتاً ترك متاركه نمد . در اين وقت به ملاحظه دلجوئي از ايل افشار مجدداً به سوي صائين قلعه حركت در آنجا امراي افشار از جمله محمد كريم خان حاكم ارومي ومحمد مومن خان حاكم صائين قلعه را به مقام مواخذه و باپاي محاسبه ديواني آورد . چون خلافكاري مالي و حيف و ميل اموال عمومي و دست اندازي اين دو حاكم به بيت المال به اثبات رسيد هر دو را كور گردانيد پس از چند روز توقف از سمت مياندوآب عازم اروميه گرديد و پس از سركوب سپاهيان عثماني در نوار مرزي غرب كشور فرمان داد 12 هزار خانوار از ايل افشار ارومي ، مراغه و صائين قلعه را كوچانيده و در ابيورد خراسان اسكان داد . در بعضي از منابع آمده است كه نادر پس از رسيدن به صائين قلعه 3 هزار خانوار از ايل افشار صائين قلعه را دز اين كوچ بزرگ روانه خراسان كرد كه در اين حال خبر رسيد كه طوايف بلباس ( ايل سني مذهب كه در نوار مرزي ايران و عثماني سكونت داشتند) كه در حوالي لاريجان اروميه سكونت داشتند سربه شورش برداشتند كه پس از تاخت و تاز خسارات كلي به ساكنين نواحي مياندوآب ، مراغه و اروميه وارد آورده اند كه سريعاً پس از اطلاع نادر چندين فوج نيرو براي دفع تجاوز طايفه بلباس روانه نمود كه در حوالي ساوجبلاغ و مياندوآب شكست سختي بر آنها وارد گرديد و آنان را متفرق ساختند و پس از مرگ نادر در سال 1160 هجري در زمان فتحعلي شاه افشار بار ديگر اين طايفه ماجرا جوئي كرده و تا توان و قدرت داشتند به قتل و غارت اين منطقه پرداختند كه در ايمميان عده اي به فرمان عباس ميرزا مأمور دفع فتنه بلباس مي شدند از جمله اين افراد احمدخان از ريش سفيدان آذربايجان بود .و چون طايفه اشرار بلباس در سلدوز و صائين قلعه دست تطاول به سكنه دراز نموده بودند احمدخان در اين مأموريت اشرار بلباس را به شدت تنبيه و گوشمالي مي دهد بطوري كه تا ساليان احدي از طايفه جرأت شرارت را به خود نمي دهد . اما بار ديگر طايفه بلباس جهت انتقام به سركردگي عبيداله شمريني با همكاري آقايان مكري و خوانين ساوجبلاغ كه دل پرخوني از حكام مركزي داشتند به طرف مياندوآب پس از تصرف مهاباد و مراغه هجوم آوردند كه خوشبختانه با مقاومت و رشادت نيروها و اسب سواران سليم خان چهاردولي برخورد نمودند نيروهاي سليم خان كه به فرماندهي  پسرش علي نقي خان به مقابله با اشرار بلباس برخواسته بودند و توانستند بار ديگر طعم تلخ شكست را به آنها بچشانند .  مضافاً اينكه با عبور نادر شاه در اين منطقه و عزيمت به جنگ با عثمانيها در تحكيم روابط او با سران افشار بسيار مؤثر بود و از آن زمان به بعد شاهين دژ مركز حاكم نشين ايل افشار از اعتبار خاصي بر خوردار گرديد روايت است كه شاه عباس صفوي در اوايل اقتدار خود تيره هائي از ايل افشار را كه در جنوب اترك پراكنده بودند به آذربايجان كوچانيد تا از نفوذ و خطرات احتمالي اقوام محلي وبومي كاسته باشد و اين ايل را بين بيجار (گروسي) و سقز ( سنه ) و زنجان جاي داد و به مناسب اسكان اين تازه واردين به منطقه افشار معروف گردي بزرگان و سركردگان ايل افشار در اواخر عصر صفوي از قدرت كافي برخوردار شدند و با استفاده از قدرت و روحيه جنگجوئيشان در صدد نفوذ كامل خود به مناطق بر آمدند افشارهاي اين منطقه خود را از ايل افشار قاسملو مي دانند و در تاريخ افشار مرقوم است كه اولين حكمران افشار علي مراد خان قاسملو بود كه از طرف شاه عباس به حكومت ارومي منصوب گرديد .پس از دوره افشاريه شاهين دژ وارد مرحله اي ديگر مي شود در دوره زنديه شاهين دژ رونق بيشتري مي يابد بازارچه ها و كاروانسرائيهاي در شهر ايجاد مي گردد و مردم اطراف و اكناف جهت زيارت اماكن متبركه به عراق و شام در اين شهر تردد داشتند وموقتاً اسكان مي يافتند و اين باعث افزايش جمعيت و تغيير چهره شهر شده بود در زمان قاجار نيز بازاري بنام قلي كندي و يك مسجد در كنار چشمه ناوچالي بلاغ ايجاد گرديد كه قديمي ترين مسجد اين شهر بوده است در زمان ناصرالدين شاه و صدرات امير كبير به دستور امير كبير تبريز ، بازاري به نام بهمن و پس از آن حمام شهر و همچنين يك بازار هشتلر و نيز حمام دوم شهر در دستور كار قرار گرفت و بتدريج بر وسعت شهر افزوده و سه محله ايجاد شد محله هاي قلي كندي ، هشتلر ، استادلار) .حدود سال 1300 هـ . ق حيدر خان افشار با منصب ميرپنجي ( سرهنگ ) حاكم شاهين دژ بود كه فرزندان وي با حكومت مركزي روابط حسنه اي داشتند و از اين جهت يكي از سران با نفوذ منطقه محسوب مي شد پس از مرگ حيدرخان پسرش محمدخان ميرپنج به حكومت شاهين دژ منصوب گرديد و از آن پس در زمان مظفرالدين شاه حسينعلي خان يكي از مالكان مقتدر و با نفوذ حاكم منطقه حاكم شاهين دژ كه در سال 1316 لقب يمين لشكري و پس از آن به دليل شايستگي بيشتر به ساعد السلطان ملقب گرديد در زمان جنگ جهاني اول كه شعله هاي آن مرز قاره ها گذشت و ايران عزيز و سرزمين آذربايجان نيز از اثرات مخرب آن مصون و در امان نماند شهرهاي آذربايجان يكي پس از ديگري به تصرف دو قدرت متخاصم زمان در آمد ضمن اينكه دولت ايران بي طرفي اختيار كرده بود اما ضعف دولت مركزي بيشتر از آن بودكه بتواند مانع ايجاد شرارت و بلوا باشد با توجه به ضعف دولت مركزي افرادي همچون اسماعيل آقا (سمتيكو) رئيس ايل شكاك اين دست پرورده انگليس با شعار كردستان مستقل دست به جنايات و خونريزي بمدت ده سال زد و با تاخت و تازهاي بي رحمانه منطقه را نا امن كرده بود و فتنه اسماعيل آقا هر روز گسترده تر مي شد تا اينكه در سال 1300 هـ . ق حاج مخبرالسلطنه هدايت والي و فرمانده قواي آذربايجان گرديد و نيروهاي دولتي را مأمور سركوبي و دفع اشرار گردانيد در سال 1320 ايران از طرف قواي شوروي و انگليس بدون رعايت اصول بي طرفي اشغال و شعله هاي آتش به تمام نقاط و بويژه شهرهاي آذربايجان سرايت مي نمايد جنگ جهاني دوم آغاز شده و ارتش سرخ هر دم بر تصرفات خود خواهد افزود تمام شهرها در دست دشمن و نشانه هايي از فقر بدبختي پيدا و آشكار است و هرج و مرج و بي قانوني در سطح كشور حاكم است و در اين ميان با استفاده از خلاء قدرت و ضعف و ناتواني حكومت ، اكراد با حمايت روسها دست به اغتشاش و نا امني مي زنند و منطقه را مورد تاخت و تاز خود قرار مي دهند و مدعي كردستان مستقل مي شوند  رهبران اكراد هميشه به محض احساس ضعف در حكومت و دولت مركزي دست به شورش زده و مشكلات را براي كردستان و اعلام جمهوري خود مختار كردستان كه از اثرات نامطلوب  جنگ جهاني دوم ات با دخالت مستقيم شوروي برمردم تحميل مي شد در اين زمان شاهين دژ براي مدتي در تصرف نيروهاي حزب دمكرات آذربايجان بود و قرار گاهي در كوه سورسات ميان تكاب و شاهين دژ براي كنترل و فرماندهي تبديل و سياست هاي حزب را براي بدست آوردن منطقه به مرحله اجرا گذشته مي شود در اين ميان رقابت شديدي در بين سران دو جمهوري ( دمكرات آذربايجان – كومله كردستان ) صورت مي گيرد .هدف اصلي تسلط بر ايل بزرگ افشار بود اما قوم ومنطقه چهاردولي مانع بزرگي براي دستيابي به هدف محسوب مي شد بنابراين هر دو تلاش مي كردند كه قوم چهاردولي را با خود هم رأي و هم عقيده نمايند از آنجا كه حزب كومله به رهبري قاضي محمد توانسته بود بيشتر ار پيشه وري به سران ايل نزديك شود خطر جدي دمكرات آذربايجان را تهديد مي كرد از آن پس در پي تدابير خاص نقشه ايجاد دوستي و مودت با سران چهاردولي دست به خيانت و در نهايت سركوبي و نابودي چهاردولي زدند و از آن پس تسلط و حاكميت بيشتري برشاهين دژ و منطقه افشار داشتند . اما اين وضعيت طولي نكشيد و جمهوري آذربايجان رو به اضمحال رفت و برخي از عاملان و سران اين حزب توسط نيروهاي دولتي دستگير و تحويل مقامات مركزي داده شدند و زمزمه خودمختاري آذربايجان فرونشست و اين حزب در اجراي برنامه ها وسياست هاي خود جهت تجزيه كشور ايران و رسيدن به آذربايجان  مستقل ناكام ماندند و همچنين حزب كومله كردستان پس از فعاليتهاي بسيار جهت ايجاد كردستاني مستقل به رهبري قاضي محمد در آذر 1325 با ورود قواي دولتي به فاصله دو روز مهاباد مركز و مقر اين حزب سقوط و با اعدام تني چند از سران حزب ماجراي استقلال كردستان نيز به پايان رسيد .
آثار باستانی و تاریخی ۱- تنها بنای باقی مانده از ادوار گذشته پلی به ابعاد ۱۰×۹۰ که از دوران مغول بر روی رودخانه زرینه رود در روستای قیز کورپی حدود ۷ کیلومتری جنوب شاهین دژ می‌باشد.۲ - تپه‌های که در زمان مغول برای مقابله با حمله دشمنان احداث گردید. هنوز به عنوان نماد هویت تاریخی این شهر می‌باشند پا برجاست.(سه تپه داخل شهر شاهین دژ، که هر سه دست ساز زمان مغول هستند)۳ – دخمه بی بی کند (روستای بی بی کند): این دخمه تاریخی که قدمت چندین هزار ساله دارد، در بالای کوهی قرار گرفته‌است دارای دو اتاق همچنین سوراخهایی می‌باشد که به‌عنوان پنجره از آن استفاده می‌شده‌است. ستونهای کنده شده از سنگ در قسمت جلوی دخمه می‌باشد که با ظرافت خاصی کنده‌کاری شده و به آن شکل داده شده‌است. با توجه به طبیعت زیبای اطراف دخمه از مناطق دیدنی شهرستان شاهین‌دژ بشمار می‌آید. ولی بعلت مسافت زیاد و شوسه و مالرو بدون مسیر عده کمی از این بنای تاریخی قدیمی دیدن می‌کنند.۴ – حمام قپان شاهین‌دژ راسته قپان (خیابان شهید باکری): این حمام قدیمی که قدمتش به دوره قاجاریه برمی‌گردد در خیابان شهید باکری راسته قپان قرار گرفته‌است دارای یک درب کوچک بوده و فقط ستونها و قسمت کوچکی از حمام باقیمانده‌است. سقف و سایر قسمت‌ها ویران شده‌است ولی می‌توان با مرمت کامل اثر این حمام قدیمی را احیاء کرد.۵- نقوش صخره ای عقربلو در روستای عقربلو در ۸ کیلومتری غرب شاهین‌دژ و در کنار رودخانه دائمی زرینه رود شاهین دژ واقع گردیده است. این نقوش تصاویر زیبایی از چند بزکوهی و یک سری علائم دیگر را به تصویر کشیده است.۶- مجموعه معماری صخره ای سماقان: در 15 کیلومتری غرب شاهین دژ با 17 اتاق کنده شده در دل کوه سنگی با یک تراس بسیار جالب با دید منظره قابل توجه در بالای کوه در مجاورت روستایی به همین نام قرار دار که از دیگر آثار جالب توجه این منطقه است که متعلق به هزاره اول قبل از میلاد می باشد.۷- غار طبیعی - تاریخی و آب معدنی جوشاطو: در 20 کیلومتری شرق شاهین دژ در مجاورت روستای جوشاطوی علیا در یک منطقه زیبا و خوش آب و هوا با مناظر طبیعی قرار دارد.8- دیواره ی تاریخی جوشاتو : در 20 کیلومتری شرق شاهین دژ و در نزدیکه ی روستای جوشاطوی علیا، در دامنه ی کوهی مرتفع، دیواره ای به صورت دژ دفاعی وجود دارد که متعلق به هزاره ی اول قبل از میلاد می باشد.علت نام گذاری رودخانه زرینه رود  به جغتو (جغاتو): خواندمیر در حبیب‌السیر به جنگ بین آرپاخان و خواجه غیاث الدین محمد، اشاره کرده و چنین می‌نویسد: در حوالی جغتا هر دو شبکه به هم رسیده، دست به تیغ و خنجر بردند و خواجه از آرپاخان شکست خورده، پا به فرار نهاد و هلاکوخان مغول قریه حسین‌آباد را که در چند کیلومتری جنوب میاندوآب می‌باشد، به پایتخت تابستانی انتخاب و زرینه رود را به افتخار پسر چنگیزخان جغتای (جغتو) نامگذاری کردند.چشمه هاي قديمي و تاريخيچشمه ناوچالي بلاغ (چشمه ناودان دار): اين چشمه در نزديكي مسجد جامع واقع در غرب شهر قرار داردو روايت است كه قدمت آن به قبل از حضرت زرتشت خواهد رسيد و تقريباً اندازه آب آن برابر 5/1 اينچ است كه بيشتر آب آن براي مصارف خانگي قابل استفاده است و طبيعي بوده است. چشمه اولي يوان بلاغي ( چشمه مرده شور) : اين چشمه در خيابان طالقاني واقع است و گفته مي شود كه در زمانهاي قديم تخته سنگهاي بزرگي در كنار اين چشمه وجود داشته كه گويا گاهي مرده ها را در آن جا غسل مي دادند و قدمت آن بدرستي معلوم نيست.چشمه قرخ اياخ(چهل چشمه): اين چشمه در محله قديمي قلي كندي قرار دارد و گويا قبل از امير نظام گروسي وجود داشته و حتي ايشان نيز اين چشمه را دست كاري نموده و در تمام فصول آب دارد كه در امر كشاورزي قابل استفاده است.چشمه ميرزاجان : در غرب شاهين دژ نزديك چشمه قرخ اياخ قرار دارد و اين چشمه دستي است و شخصي بنام مرحوم كربلائي ميرزاجان آنرا درست نموده است وقدمتي بيش از صد سال دارد به تعبيري بهتر دراواخر سلطنت نادر شاه ايجاد شده است . چشمه شوربلاغ: اين چشمه طبيعي بوده و در شرق شاهين دژ واقع است يعني نزديك به كوههاي هولاسو و به مقدار 5/1 اينچ آب دارد كه قدمت آن معلوم نيست.جاذبه های طبیعیجاذبه‌های طبیعی این شهرستان عبارت‌اند از: رودخانه زرینه رود، دره هولاسو، دره قیزکرپی، دره قره قیه (قره قایه)، کوه قلای کچان (جنوب غربی)، کوه قره داش (ضلع شرقی شهر)، دره آغاجاری (جاده تکاب)، دره زینالو، کوه پیر محمد ، دره گراو (جاده تکاب)، دشت شاهین‌دژکوه‌هااین شهرستان در رشته کوه زاگرس واقع شده و مهمترین کوه‌های بالای ۲۰۰۰ متر آن عبارتند از: 
کوه‌های شهرستان شاهین دژ
نام کوه
فاصله نسبت به شهر شاهین دژ
ارتفاع
اکوز اولان
در ۳۴ کیلومتری شمال شرقی
۲۹۱۷ متر
اورته داغ
در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی
۲۵۵۰ متر
اوزون دره
در ۲۱ کیلومتری جنوب
۲۶۹۸ متر
برده رشی
در ۲۱ کیلومتری شرق
۲۷۶۷ متر
تکیه قیه سی
در ۲۹ کیلومتری شرق
۲۷۱۰ متر
خسرو خان
در ۱۴ کیلومتری جنوب شرق
۲۴۲۹ متر
سلاخ
در ۱۷ کیلومتری شمال شرق
۲۴۹۲ متر
سفره سلان
در ۲۱ کیلومتری شرق
۲۷۱۰ متر
سویلی
در ۳۵ کیلومتری شمال شرق
۲۶۶۸ متر
قازمه
در ۲۹ کیلومتری شمال شرقی
۲۷۷۵ متر
محمودخان
در ۲۷ کیلومتری شمال شرقی
۲۶۱۰ متر
یای قایی
در ۳۶ کیلومتری شمال شرقی (بلندترین)
۲۹۴۱ متر
پوشش گياهي وجانوري
پوشش گياهي اين شهرستان اهم از باغات ومزارع و انواع درختان ميوه كه بوسيله كشاورزان و باغات كاشت مي شود و انواع علوفه هاي مرغوب و درختان مخصوص منطقه كه در مناطق مرتفع و ييلاقي پيرامون است كه مراتع و ييلاقهاي اين منطقه را جزئ بهترين مناطق ييلاقي كشور قرار داده است مانند:درختان ميوه بادام؛ سيب؛ زرد آلو؛آلو و محصولات كشاورزي گندم و جو و كلزا؛....و نيز درختان خودروي ون ؛بادامچه چوش بوداغ و علوفه هايي مانند جاجوغ و كاما نمونه هاي پوشش گياهي اين منطقه مي باشد.پوشش جانوري اين منطقه به دو تقسيم ميشود :الف- حيوانات و پرندگان محلي ب- حيوانات وپرندگان وحشي
الف :حيوانات و پرندگان محلي :گوسفند؛گاو( شيري و گوشتي )؛مرغ (تخم گذارو گوشتي ) بوقلمون و اردك و غاز .
ب:حيوانات و پرندگان وحشي :كوهها وكوهپايه هاي اطراف شهرستان مملو از قوچ و ميش ارمني ؛بز و كل ؛گراز وحشي ؛گرگ و روباه ؛و پرندگان كپك چيل ؛تيهو ؛اردك وغازوحشي ؛فاخته و انواع كبوتر مي باشد كه روي هم پوشش جانوري و گياهي منطقه را تشكيل مي دهند .(محيط زيست شاهين دژ) -1376 –اداره محيط زيست شاهين دژ    
مناطق ييلاقي شهرستان شاهين دژ
مناطق ييلاقي شهرستان شاهين دژ در ارتفاعات پير محمد واقع شده است و بوسطه سرماي زمستان و پاييز بيش از 5 ماه مورد استفاده دام عشاير قرار نمي گيرد و در بقيه ايام سال به حالت استراحت باقي مي مانند از سويي ديگر ، اين نوع مراتع به علت استفاده از نزولات فراوان جوي در ارتفاعات و تبخير محدود در فصل تابستان داراي پوشش گياهي خوبي بوده و از نظر تركيب گياهي از جمله مراتع خوب ايران هستند مراتع ييلاقي شاهين دژ معمولاً از اوايل ارديبهشت ماه تا اواخر شهريورماه مورد تعليف و بهره برداري احشام ايلات و عشاير و روستائيان قرار مي گيرند كه هر ايل بعد از كوچ به اين منطقه بر حسب تقسيمات اداره منابع طبيعي و تعداد دامهايشان در يورد و منطقة مخصوص به خود اسكان  مي نمايد و به چراي احشام و دامهاي خود  مي پردازند اين تقسيم بندي به دليل اختلاف طوايف و ايلات ساكن در منطقه صورت گرفته است تا از اختلافات و نزاع جلوگيري بعمل آيد همچنين تمامي ايلات ساكن در منطقه موظف هستند هر ساله در هنگام كوچ به اين منطقه نسبت به تمديد پروانه چراي مراتع خود اقدام نمايند و در غير اينصورت برابر مقررات با آنها برخورد خواهد شد و همچنين موظف هستند تعداد دامي را كه ادارة منابع طبيعي مقرر كرده به اين مراتع بياورند.
مناطق ييلاقي شاهين دژ ييلاق محمود خان و سليم خان در مرز شاهين دژ ، هشترود مراغه مي باشد كه ايلات مختلفي از خود شهرستان و شهرهاي اطراف براي چراي دامهاي خود به اين منطقه مي آيند همچنين منطقه ييلاقي آق داش مابين تكاب و شاهين دژ از مناطق داراي پوشش گياهي نسبتاً خوبي بوده كه همه ساله ايلات و عشاير مختلفي از جمله ترك و كرد و چهاردولي به اين منطقه مي آيند.لازم به ذكر است كه اين شهرستان فقط ييلاق دارند و كوچ آنها فصلي مي باشد و در زمان قشلاق به شهرها و روستاهاي خود بر مي گردند.
ايلات معروف شهرستان
از ايلات معروف شهرستان مي تواند به ايل زعفرانلو، ايل كرد سوران، ترك تات و ايل چهاردولي اشاره كرد.
ايل زعفرانلو از دو تيره زاخوراني و موصلاني تشكيل شده است كه زادگاه اصلي و اوليه زاخوراني ها شهري به همين نام در عراق مي باشد و تيرة موصلاني نيز از شهر موصل عراق به اين منطقه آمده اند و مي تواند گفت كه شاخه اي از ايلات كرد هستند كه زبانشان    شبيه به ايل شكاك اروميه مي باشد مسلمان بوده و داراي مذهب شيعه هستند و از طوايفي هستند كه در زمان 8 سال دفاع مقدس در برابر گروهاي دمكرات كومله از خود رشادت هاي بسياري نشان دادند كه از سران با نفوذ عشاير زعفرانلو مي توان به آقاي اكبر چوپاني اشاره كرد كه در ييلاق سليم خان 800 هكتار مرتع  داراي پروانه اي به نام خود دارد  كه در اين مراتع به دامپروري و دامداري مشغول است و در سال 84 به عنوان دامدار نمونه كشوري انتخاب گرديده ايل زعفرانلو بيشتر در روستاهاي الي بالتا، قزل قيه ،  مير اجل و غيره ساكن هستند از طوايف ديگر مي توان به كرد سوران اشاره كرد كه از حومة بوكان و مهاباد از طريق ايلراه هاچه سو، الي بالتا، قزل قيه وارد ييلاق سليم خان مي شوند كه سران با نفوذ آنها مي توان به آقاي حبيب كرمي اشاره كرد.
ايل و طايفه ديگر متعلق به ايل چهاردولي مي باشد چهاردولي در لغت به معني گروهي كه از چهار دولت تشكيل شده  و زبان آنها ريشه كردي دارد و شببه زبان كرمانشاهي مي باشد و در روستاهاي اطراف شهرستان شاهين دژ از جمله ، محمود آباد ، قره تپه، رضا قشلاقي  ساكن هستند كه در فصل ييلاق به مناطق سليم خان براي چراي  دامهاي مي آيند ، اين طايفه مراسمات مختلفي دارند كه يكي از آنها مسابقات اسب دواني عشاير چهاردولي مي باشد كه همه ساله در محمود آباد برگزار مي گردد و از سران معروف آن مي توان به آقاي حسن اكبريان اشاره كرد.
ايل ترك  تات: از ديگر طوايف شهرستان طايفه تات مي باشند كه به زبان تركي صحبت مي كنند كه در روستاهاي ظاهر كندي، هاچه سو، و روستاهاي ترك زبان اطراف شهرستان شاهين دژ و تكاب زندگي مي كنند و از سران معروف آنها مي توان به فتح الله عباسي اشاره كرد.کشاورزی و دامداری در سال ۱۳۷۵ مساحت اراضی کشاورزی شهرستان شاهین دژ ۹۸۰۱۴ هکتار بوده‌است. گندم (۴۶۵۰۵ تن)، جو (۲۲۹ تن)، علوفه(۷۵۵۶۲ تن)، و چغندر قند (۱۲۸۲۶ تن) از مهم‌ترین محصولات کشاورزی و زراعی شهرستان محسوب می‌شود. فعالیت دامداری و دامپروری در این شهرستان رونق خاصی داشته به طوریکه ۱۱ درصد از واحدهای دامی استان ۸٫۹ درصد تولید شیر ۸٫۱۰ درصد تولید گوشت قرمز، ۷٫۴ درصد تولید گوشت سفید و ۱٫۷ درصد تولید پشم استان از ناحیه این شهرستان تامین می‌گردد.
شاهين دژ منطقه ای كشاورزی است و انواع محصولات گندم، جو، بنشن، گياهان علوفه ای، ‌سيب، انگور، گلابی، به، گردو، بادام، گيلاس و توتون از مهم ترين محصولات كشاورزی این شهرستان محسوب می شوند. دام داری نیز در کنار کشاورزی به صورت سنتی در این منطقه رواج دارد و انواع محصولات دامی در این ناحیه به مصرف اهالی می رسد. صنایع دستی شاهین دژشاهین دژ یا صائین دژ از قدیمی‌ترین و پرسابقه‌ترین شهرهای استان آذربایجان غربی است در این شهرستان و روستاهای اطراف آن در حدود ۱۰۰۰ خانوار و در هر خانوار حدود ۵ نفر به فعالیت در تولید صنایع دستی مشغولند علاوه بر این تعدادی کارگاه فرشبافی نیز در این شهرستان وجود دارد. عمده تولیدات شامل فرش، گلیم، جاجیم، و دست بافتهای پشمی است. در گذشته سفالگری نیز در منطقه رایج بوده که امروزه منسوخ شده‌است.
فرش بافیقدمت فرشبافی نسبت به سابقه تاریخی این شهر بسیار محدود است. شاهین دژ شهری است تاریخی و مهاجر پذیر مهاجران اکثراً از ۲ تیره کرد و ترک می‌باشند که هر یک فرهنگ و صنایع دستی خاص خود را به همراه آورده‌اند. مهاجران ترک زبان که بیشتر جزو عشایری می‌باشند تغییر شیوه معیشت داده و از کوچ نشینی به یکجا نشینی متمایل گشته‌اند اما همچنان به تولید دست بافتهای سنتی خود با هویت تاریخی فرهنگی خاصشان مشغولند. فرشهای تولید شده توسط این اقوام دارای طرح شکسته هندسی یا نیمه شکسته می‌باشد. رج شمار پایین (۳۵-۱۵) از مشخصات این نوع فرشهاست. مصالح مورد استفاده در بافت آنها اغلب به نوعی است که بصورت بومی و منطقه‌ای قابل تهیه و دسترسی است. پرز این قالی‌ها اکثراً پشمی و پودها پنبه‌ای و جنس تار چله نیز بیشتر پشمی و گاهی پنبه‌ای می‌باشد. صنعت نخ ریسی به صورت دقیق نیز در کنار فرش و برای جوابگویی به تولیدات فرش این منطقه وجود دارد. ابعاد این فرشها اکثراً کناره (فرشهای طویل کم عرض) به طول ۵٫۱ تا ۶ متر و عرض ۵٫۰ تا ۵٫۱ متر بوده و گاهی در ابعاد قالیچه یا ۳×۲ نیز بافته می‌شوند. این فرشها اغلب سینه باف بوده و نقشه‌های ۳ ترنج- ۵ ترنج، لچک ترنج، گلدانی و افشان، به رنگهای زمینه لاکی، سرمه‌ای، و رنگهای شاد و درخشان در این فرشها متداول است نوع گره بکار رفته نیز اغلب متداول است که توسط قلاب یا دست به همراه چاقوی بافت زده می‌شود. اما مهاجرین کرد زبان دارای تولیدات متنوع تری هستند. فرش‌های تولید شده توسط آنها ریز بافت تر و دارای طرح‌های گردان و نیمه شکسته می‌باشند. رج شمار این فرش‌ها بین ۲۵ تا ۶۰ متنوع بوده و گاهی در بین آنها فرش‌های تمام ابریشم با رج شمار ۷۰ نیز مشاهده می‌گردد. ابعاد این فرش‌ها مختلف و بر اساس سفارش بازار متغیر است. نقشه‌های مورد استفاده یا مانند سایر نقشه‌های کردی، افشان، لچک، ترنج، ترنج دار، افشار، نقوش حیواندار، هراتی (ماهی در هم) شکسته و گردان و یا مانند نقشه فرشهای ریز بافت مثل تبریز، اصفهان و حتی قالیچه‌های تمام ابریشم و با نقشه شبیه به هم اما بسیار محدود می‌باشد. جنس مصالح این قالی‌ها در پرز اغلب پشم و گاهی ابریشم، در تار پنبه و ابریشم و در پود پنبه‌است. نوع گره استفاده شده هم گره متقارن (ترکی) و گاهی نامتقارن (فارسی) است رنگ زمینه این فرشها سرمه‌ای، لاکی، پوست پیازی، کرم، بژ، نارنجی، قهوه‌ای سبز و... می‌باشد.
گلیم بافی و جاجیم بافیدر شاهین دژ گلیم‌های تمام پشمی یا گاهی پشم و پنبه‌ای توسط روستائیان و عشایر اسکان یافته بافته می‌شود. در این منطقه انواع گلیم‌های کردی و افشار و گلیم‌های محلی مخصوص اقوام ترک زبان تولید می‌گردد که بیشتر به رنگهای مخلوطی از قرمز، پشم خود رنگ، کرم سیاه و گاهی سبز و آبی می‌باشد. تولید جاجیم نیز مثل اکثر نقاط ایران در این شهرستان متداول است. جاجیم که بافته‌ای ۲ رویه‌است دارای طرحها و رنگ بندی راه راه و هندسی است که توسط ماشین بافندگی دستی و زمینی بافته شده و فاقد پرز می‌باشد. مصارف مختلف جاجیم شامل روانداز، زیرانداز، رختخواب پیچ، روکرسی و غیره‌است بافت گلیم و جاجیم در منطقه صنعتی خانگی محسوب می‌شود و توسط زنان روستایی صورت می‌گیرد.دست بافته‌های پشمیدر این منطقه نیز مثل سایر شهرهای سردسیر استان بافت انواع محصولات پشمی به‌وسیله ۲ تا ۵ میل و بدست زنان شهر و روستا رواج دارد. انواع جورابها، دستکش، کلاه، شال گردن، شال کمر، زانو بند، ساق بند و حتی گاهی شلوار و جلیقه پشمی در طرحها و رنگهای زیبا (معمولاً سفید، قهوه‌ای و قرمز) بافته شده و جزو البسه پوشاک سنتی مردم این ناحیه در فصل سرد زمستان است.
سایر صنایع دستیدر گذشته ساخت وسایل سفالی و سبد و حصیربافی در این منطقه رایج بوده که امروزه تقریباً منسوخ شده‌است اما صنایع چوبی اخیراً در این شهرستان رایج شده و سهمی از تولیدات صنایع دستی منظم را بخود اختصاص می‌دهد ساخت و طراحی پایه مبل، صندلی، منبت کاری روی دسته مبل و صندلی و گاهی مجسمه سازی و نازک کاری چوب نیز در این شهرستان مشاهده می‌شود.امکانات ورزشی و تفریحیبا استناد به آمارنامه سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان در سال ۱۳۷۹ شهرستان شاهین دژ دارای امکانات ورزشی زیر می‌باشد:۱ میدان فوتبال چمن (۵ درصد از میادین فوتبال چمن کل استان)، ۱ میدان فوتبال خاکی (۵۵٫۵ درصد از میادین فوتبال خاکی استان)، ۱ زمین والیبال و بسکتبال سرپوشیده (۵٫۲ درصد از کل زمینهای والیبال و بسکتبال سرپوشیده استان)، استخر سرپوشیده شنا و فاقد زمین والیبال و بسکتبال روباز و زمین تنیس روباز و سرپوشیده می‌باشد و در مورد سایر رشته‌های ورزشی شامل (بدمینتون، شطرنج، ژیمناستیک، تنیس روی میز و...) دارای ۲ واحد زمین روباز (۳۳٫۸ درصد از کل استان) و ۴ زمین سرپوشیده (۹۳٫۴ درصد از کل استان) است.در سطح شهرستان شاهیندژ ۷ پارک وجود دارد. جمع مساحت پارکهای این شهرستان تا آخر سال ۱۳۸۰، ۶۴۰۰۰ مترمربع می‌باشد که سرانه فضاهای سبز برای شهرستان شاهیندژ توسط سازمان ۱۳٫۲ مترمربع ذکر شده‌است.
خدمات اقامتي و پذيرايي
شهرستان شاهين دژ فاقد هتل مي باشد. اين شهرستان داراي 1 مهمان پذير درجه يك با 13 اتاق و 35 تخت مي باشد. شهرستان شاهين دژ داراي 10 واحد ساندويچي و اغذيه فروشي و 5 واحد كبابي و ديزي پزي و حليم و 10 واحد چلوكبابي و 19 واحد قهوه خانه سنتي مي باشد.
حمل و نقل شهرستان شاهین دژ
حمل و نقل جاده اي با استناد به آمارنامه سازمان مديريت و برنامه ريزي مجموعه راههاي موجود در شهرستان شاهيندژ اعم از راه آسفالته فرعي و راه آسفالته روستايي و راه شني روستايي در حدود 75/518 كيلومتر مي باشد. كه 1/100 كيلومتر از آن را راه آسفالته فرعي (63/5 درصد از راههاي آسفالته فرعي استان) و 75/61 كيلومتر از آن را راه آسفالته روستايي (77/4 درصد از راههاي آسفالته روستايي) و 9/356 كيلومتر از آن را راه شني روستايي (98/11 درصد از راههاي شني روستايي) تشكيل مي دهد. در شهرستان شاهيندژ 2 شركت تعاوني مسافربري فعاليت مي كنند: بطور متوسط اين شهرستان داراي 16 اتوبوس (17/2 درصد از اتوبوسهاي بين راهي استان) و 28 ميني بوس (73/5 درصد از ميني بوسهاي بين راهي استان) مي باشد. و نيز در اين شهرستان 1 گاراژ باربري (28/1 درصد از گاراژهاي باربري استان) فعاليت مي كنند. در سطح شهرستان شاهيندژ 4 ميني بوس (56/1 درصد از ميني بوسهاي داخل شهري استان) و 230 دستگاه تاكسي (59/3 درصد از تاكسيهاي استان) به ارائه خدمات مشغولند. اين شهرستان فاقد اتوبوس داخل شهري است و در سطح شهر 13 دفتر تاكسي سرويس با 39 خودرو تاكسي سرويس فعاليت مي كنند. بررسي تصادفات استان در بهمن ماه سال 1380 نشان مي دهد كه شهرستان شاهيندژ تعداد 5 تصادف منجر به جرح و 5 تصادف منجر به خسارت داشته است.
مدارس و دبيرستانهاي شاهين دژ
با استناد به آمارنامه استان در سال تحصيلي 90/ 89  در شهرستان شاهيندژ تعداد آموزشگاههاي موجود در مقطع ابتدائي 114، راهنمايي 34، متوسطه عمومي و پيش دانش گاهي 15 واحد مي باشد و تعداد كلاس در مقطع ابتدايي 385، راهنمايي 167، متوسطه عمومي 123 واحد مي باشد سهم اين شهرستان از كل كلاسهاي استان در كليه مقاطع 95/2 درصد مي باشد. همچنين تراكم دانش آموز در كلاس تشكيل شده در كليه مقاطع تحصيلي 27 نفر مي باشد كه نسبت ميانگين استان در رتبه سوم قرار دارد.
 اين شهرستان فاقد آموزشگاه هنري مي باشد و در سال تحصيلي 90-1389، 18299 دانش آموز در مقاطع مختلف تحصيل مي باشند كه از اين ميزان 91/42 درصد دانش آموز دختر و 09/57 درصد دانش آموز پسر مي باشند از كل دانش آموزان اين شهرستان 72/43 درصد در مناطق روستايي و 28/56 درصد در مناطق شهري مشغول به تحصيل مي باشند.
سهم اين شهرستان از كل دانش آموزان، پسر و دختر استان به ترتيب(81/2، 87/2، 74/2) درصد مي باشد.
در اين شهرستان 2 آموزشگاه استثنائي با 9 كلاس آموزشي و 13 كادر آموزشي به ارائه خدمات آموزشي به دانش آموزان استثنائي مي پردازند لازم به توضيح است كه در اين شهرستان در سال تحصيلي 80-1379، 77 دانش آموز مشغول به تحصيل مي باشند.
 تعداد دانش آموزان شاغل به تحصيل در شهرستان شاهين دژ      بر اساس وضعيت مراكز آموزشي ( شهري ـ روستايي)
مراكز فرهنگي و هنري
با استناد به آمار ادراه كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان در سال 1390 مراكز فرهنگي و هنري شهرستان شاهين دژ بشرح زير مي باشد:
4 كتابخانه عمومي (09/9 درصد از كتابخانه هاي عمومي استان) و 1 سينما با گنجايش 460 نفر‌(24/5 درصد از صندليهاي سينماي استان) و 11 مركز بازيهاي رايانه اي و 1 چاپخانه (04/2 درصد از چاپخانه هاي استان).
مراکزآموزش عالی و حوزوی:شهرستان شاهین دژ 2 مرکز دانشگاهی پیام نور و1دانشگاه آزاداسلامی ودو حوزه علمیه برادران وخواهران فعال هستند.
خدمات عمومی
در شهرستان شاهيندژ سيستم دفع فاضلاب وجود ندارد. بنا به گزارش شهرداري شهرستان شاهيندژ در شهرستان شاهيندژ 38 رفتگر (52/3 درصد از رفتگران استان) با 6 ماشين (87/2 درصد از ماشينهاي استان) كار جمع آوري و دفع زباله را بر عهده دارند و در اين شهرستان 80 زباله دان نصب شده است. در اين شهرستان 15 سرويس بهداشتي نيز وجود دارد.شهرستان شاهيندژ داراي يك گرمابه عمومي (85/1 درصد از كل گرمابه هاي استان) و فاقد گرمابه خصوصي است.
كميته امداد خميني(ره) اصلي ترين مركز كمك رساني در شهرستان شاهيندژ مي باشد كه در اين شهرستان 1 شعبه دارد و به مسافراني كه نياز به كمك داشته باشند كمكهاي لازم را ارائه مي كند.
خدمات ارتباطي
با استناد به آمار نامه استان در سال 1379 شهرستان شاهيندژ داراي 1 اداره پست (66/6 درصد از ادارات پست استان) و 1 دفتر شهري و ناحيه پستي (88/5 درصد از دفاتر شهري و ناحيه پستي) و 6 نمايندگي پستي (76/5 درصد از نمايندگي هاي پستي استان) مي باشد و در اين شهرستان 7792 تلفن نصب شده كه از اين تعداد 7297 تلفن (در واحدهاي مسكوني6206 دستگاه و تجاري 657 دستگاه، و دولتي 434 دستگاه) مشغول به كار هستند. شهرستان شاهيندژ، 50 تلفن همگاني داخل شهري (83/2 درصد از تلفنهاي همگاني داخل شهري استان) و 11 تلفن همگاني راه دور (42/3 درصد از تلفنهاي همگاني راه دور استان) مشغول به كار هستند.
خدمات بهداشتي درماني
با استناد به گزارش سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور در سال 1379 شهرستان شاهيندژ داراي 1 بيمارستان (16/4 درصد از بيمارستانهاي استان) با 116 تخت (11/3 درصد از تختهاي بيمارستاني استان) و 1 مركز بهداشت (14/7 درصد از مراكز بهداشت استان) و 1 آزمايشگاه دولتي (5 درصد از آزمايشگاههاي دولتي استان) و 1 آزمايشگاه خصوصي (22/2 درصد از آزمايشگاههاي خصوصي استان) و 1 راديولوژي دولتي (5 درصد از راديولوژيهاي دولتي استان) و فاقد راديولوژي خصوصي و فيزيوتراپي دولتي و خصوصي است و نيز داراي 1 داروخانه دولتي (14/7 درصد از داروخانه هاي دولتي استان) و 4 داروخانه خصوصي (46/2 درصد از داروخانه هاي خصوصي استان)و 8 مركز بهداشتي درماني (3 مركز شهري و 5 مركز روستايي) (27/4 درصد از مراكز بهداشتي درماني استان) و 52 خانه بهداشت (23/6 درصد از خانه بهداشتهاي استان) مي باشد.در سطح شهرستان شاهيندژ 24 پزشك عمومي (73/2 درصد از پزشكان عمومي استان) و 9 پزشك متخصص (52/1 درصد از پزشكان متخصص استان) و 5 دندانپزشك (12/2 درصد از دندانپزشكان استان) به مداواي بيماران مي پردازند.
 خدمات بانكي
در سال 1380 شهرستان شاهيندژ داراي 3 شعبه بانك ملي(52/3 درصد از شعبات بانكي استان) و 1 شعبه بانك صادرات(72/1 درصد از شعبات بانك صادرات استان) و 2 شعبه بانك تجارت (59/2 درصد از شعبات بانك تجارت استان) و 1 شعبه بانك رفاه (22/3 درصد از شعبات بانك رفاه استان) و 1 شعبه بانك مسكن(5 درصد از شعبات بانك مسكن استان) و 4 شعبه بانك ملت (12/4 درصد از شعبات بانك ملت استان) و 1 شعبه بانك سپه (96/1 درصد از شعبات بانك سپه استان) و 4 شعبه بانك كشاورزي (77/6 درصد از شعبات بانك كشاورزي استان) و 1 شعبه مؤسسه مالي و اعتباري بنياد (09/9 درصد از شعبات مؤسسه در استان) و 1 شعبه مؤسسه قرض الحسنه و پس انداز بسيجيان مي باشد.
ظرف سفالی تاریخی تپه قپان صائین دژ دهمین گردهمایی باستان شناسی ایران شد
ظرف سفالین مکشوفه از تپه ی باستانی قپان شاهین دژ  در آذربایجان غربی کشف شده  که بعنوان نماد دهمین گردهمایی بین المللی سالانه باستان شناسی ایران انتخاب شد.این ظرف سفالین که تصویر شکار گوزنی توسط یک شاهین بر روی آن ترسیم شده است ودر سال ۸۵ از تپه قپان شاهین دژ کشف شده ،ضمن انتخاب به عنوان نماد این گردهمایی بر روی پوستر رسمی همایش مذکور به چاپ رسیده است .
شاهین ترسیم شده بر روی این ظرف نمادی از ملت ایران و گوزن نمایاننده خلیج فارس بوده و معرف تسلط ایرانیان بر این آبراه تاریخی و استراتژیک است که در حاشیه این همایش به همراه تعداد دیگری از ظروف مکشوفه از این تپه باستانی به نمایش در آمد .این کاسه سفالی زرین فام با۶ سانتیمتر ارتفاع و۲۲ سانتیمتر قطر متعلق به قرون سه و چهار هجری قمری بوده و کتیبه ای به خط کوفی با مضمون آرزوی یمن و برکت برای صاحب ظرف بر روی مشاهده می شود.تپه قپان محوطه تاریخی وسیعی است که در چهار خیابان اصلی شهرستانشاهین دژ محاط شده و به عقیده کارشناسان در ترسیم تصاویر این ظرف تاریخی از نام شهر شاهین دژ(صائین دژ یا قلعه عقاب که در شهر های ساسانی ،نوشته مهر الزمان نعمان به آن اشاره شده الهام گرفته شده است.
قابلیت ها و پتانسیل های توسعه شهرستان
1.وجود معادن غنی پوزولان به عنوان ماده اصلی تولید سیمان به مثابه مهمترین پتانسیل معدنی شهرستان و همچنین معادن خاک نسوز و گرانیت
2.تولید فرش نفیس افشار در بخش صنایع دستی و وجود حدود 5000 دار قالی در شهرستان
3.رشد درختان صنوبر و چنار در نقاط مختلف شهرستان بعنوان مهمترین منابع تولید صنعت نئوپان و صنایع تبدیلی پوب
4.بالا بودن سهم بخش خصوصی شهرستان شاهین دژ در ایجاد اشتغال ( 84 درصد از شاغلین ) در مقایسه با متوسط استانی ( 74 درصد شاغلین )
5.بالا بودن سهم برق مصرفی بخش کشاورزی شهرستان در مقایسه با سایر بخش ها
6.وجود مراتع غنی به عنوان تأمین کننده مواد اولیه بخش دامداری شهرستان و گیاهان دارویی و خوراکی
7.وجود منابع آبی مناسب مانند رودخانه زرینه رود، آجرلو و 5 رودخانه فصلی دیگر
8.داشتن مازاد تولید در برخی از محصولات مانند گوشت قرمز، شیر، تخم مرغ و عسل
9.وجود پتانسیل غنی در عرصه های تاریخی و فرهنگی و همچنین عرصه های طبیعی و منطقه شکار ممنوع جهت جذب گردشگران
10.وجود زمینه های مناسب برای توسعه ورزش های آبی و اسب سواری
11.داشتن زمینه های لازم جهت ایجاد صنایع فرآوری پشم و پوست بواسطه گستردگی دامداری عشایری در منطقه
راهبردها و راهکارهای اساسی توسعه شهرستان
1.ایجاد صنایع تبدیلی و فراهم نمودن زمینه های سرمایه گذاری در صنعت
2.تسریع در احداث جاده های اصلی شاهین دژ – میاندوآب  و شاهین دژ – تکاب ، احداث سدهای آجرلو، سد خانم گلی و تکمیل طرح های زود بازده در بخش های مختلف شهرستان
3.حمایت دولت از ایجاد کارخانه سیمان به عنوان صنعت مادر بواسطه وجود معادن متعدد بویژه پوزولان، سنگ آهک، سنگ آهن، خاک رس
4.شناسایی و مطالعه پتانسیل های متعدد آبزی پروری شهرستان
5.تقویت بخش خصوصی و تشکیل شرکتهای مشاوره در امور سرمایه گذاری ، بازرگانی و خدمات مهندسی و تحقیقات صنعتی و معدنی
6.اجرای پروژه های مطالعات اکتشاف سیستماتیک و تهیه نقشه های زمین شناسی معدنی
7.توسعه کشت باغات و محصولات صنعتی کشاورزی، دامپروری صنعتی (ایجاد سایت دامپروری) ، آبزی پروری، ایجاد سایت گلخانه ای و خوشه صنایع چوب
8.تقویت زیر بناهای شهری از جمله ایجاد فاضلاب شهری در بخش های شهرستان و آبرسانی به روستاهای فاقد آب آشامیدنی
9.توجه به مراتع شهرستان و سرمایه گذاری به منظور استفاده بهینه، حفظ و نگهداری و احیاء آنها جهت توسعه بخش دامداری به عنوان فعالیت پسین
10.توسعه شبکه های آبیاری و زهکشی و روش های نوین آبیاری با مشارکت بهره برداران ذینفع
11.ایجاد زیر بناهای مناسب و تسهیلات لازم برای سرمایه گذاری بخش خصوصی و غیر دولتی در زمینه صنعت گردشگری و ارتقاء خدمات فرهنگی و هنری
12.ایجاد تأسیسات و تسهیلاب لازم برای طراحی و اجرای اطراق گاههای تفرجی ایلی
13.گسترش ظرفیت جدید زیر بنایی در زمینه شبکه راههای ارتباطی و توسعه گاز رسانی به روستاها
14.حمایت جدی دولت از سرمایه بخش خصوصی در صنایع بزرگ مقیاس
تنگناها و محدودیت های توسعه شهرستان
1.داشتن بازرگانی سنتی در حد مشاغل و صنوف و فقدان شکت های تعاونی بازرگانی ( تأمین کننده نیاز صنوف خدماتی)
2.دور افتادگی شهرستان از مراکز استان و مراکز استانهای همجوار، بالا بودن هزینه های سرمایه گذاری و تولید در شهرستان و نامتوازن بودن سلسله مراتب سکونتگاهی
3.کمبود نیروی متخصص و فنی مورد نیاز توسعه صنعتی شهرستان به علت مهاجرت آنها به مناطق دیگر
4.مهاجرت نیروی انسانی متخصص و فقدان نهادهای مسئول و توسعه دهنده صنعت و معدن
5.پایین بودن سطح تکنولوژی واحدهای صنعتی شهرستان شاهین دژ از متوسط استانی و همچنین کوچک بودن مقیاس واحدها
6.پایین بودن سرانه فضاهای ورزشی شهرستان در مقایسه با استان و کمبود فضاهای ورزشی و گذران اوقات فراغت در شهرستان
7.پایین بودن سرانه سپرده های بانکی
8.فقدان مراکز پشتیبانی صنعتی و معدنی اعم از خدمات مهندسی و مراکز تحقیقاتی صنعتی دولتی و غیر دولتی
9.عدم سرمایه گذاری مناسب و کافی بودن در بخش های زیر بنایی بویژه راه وحمل و نقل و راههای آسفالته روستایی
10.بالا بودن سهم اراضی دیم از کل اراضی زراعی
11.سنتی بودن فعالیت های کشاورزی، پایین بودن راندمان آبیاری و ضریب مکانیزاسیون
12.ضعف زیر ساخت های سخت افزاری و نرم افزاری ( حمل و نقل، نگهداری و ذخیره، بسته بندی، بازار یابی و .... ) برای مصارف داخلی و صادرات محصولات
13.کمبود زیر ساخت های مناسب گردشگری و پایین بودن کیفیت تأسیسات رفاهی
14.پایین بودن درصد باسوادی نسبت به میانگین استانی و پوشش تحصیلی خصوصا در میان دختران مناطق روستایی
15.انزوای جغرافیایی و دوری از مراکز استان و بالا بودن هزینه های سرمایه گذاری و تولید در شهرستان
16.سنتی بودن سیستم دفع پسماندهای روستایی
17.عدم وجود هیأت علمی تمام وقت در دانشگاه پیام نور شهرستان
18.غیر استاندارد بودن فضاهای آموزشی بویژه در مناطق روستایی
19.عدم هماهنگی مراکز آموزش عالی و رشد بیش از اندازه دانشجویان در رشته های علوم انسانی بدون توجه به امکان جذب در بازار کار
20.کمبود تخت بیمارستانی، پزشک متخصص و کادر پرستاری
 
 IJIJIIJJIIJJII منابع :http://www.shahindezh-ag.ir/tabid/1512/Default.aspx?PageContentID=3052. فرهنگ جغرافیائی شاهین دژ، سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۳۴ ص. ۳۴-۴۴3. فرهنگ جغرافیائی شاهین دژ، سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۷۴ ص. ۳۴-۴۴4. وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیائی شاهین دژ ۱۳۳۴: تهران سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح. سال ۱۳۷۴ 5. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۳ خ.7. ویکی پدیا دانش نامه آزاد